3–5 yaş aralığında bir çocuk gerçeğe uymayan bir şey söylediğinde, bunu çoğu zaman yetişkinlerin anladığı anlamda “yalan” olarak değerlendirmek doğru değildir. Bu yaş dönemi, çocuğun hayal gücünün hızla geliştiği, zihinsel sınırların henüz netleşmediği bir evredir. Çocuk, düşündüğü ile olan biteni ayırmayı yeni yeni öğrenir.

Bu nedenle bu yaş grubunda duyulan pek çok “uydurma” anlatı, aslında bir ahlaki sorun değil, gelişimsel bir süreçtir. Çocuk, dünyayı anlamlandırırken kelimeleri, hikâyeleri ve tepkileri dener.

Ebeveyn için kritik soru şudur:

Okul öncesi dönemde çocuklar:

• Hayali karakterler yaratabilir

• Yaşanmamış olayları olmuş gibi anlatabilir

• Kendilerini hikâyenin merkezine koyabilir

Bu anlatılar çoğu zaman çocuğun:

• Duygularını ifade etme çabasını

• Dikkat çekme isteğini

• Deneyimlerini anlamlandırma sürecini yansıtır

Çocuk için önemli olan anlatının doğruluğu değil, verdiği duygudur.

Örneğin:Bir çocuğun “Bugün parkta kocaman bir ejderha gördüm” demesi, ebeveyni kandırma amacı taşımaz. Bu, çocuğun yaşadığı heyecanı kelimelere dökme biçimidir.

Birçok ebeveyn bu tür anlatıları duyduğunda şu kaygıları yaşar:

• “Yalan söylemeye mi başladı?”

• “Şimdi müdahale etmezsem alışkanlık olur mu?”

• “Doğruyu söylemeyi nasıl öğreteceğim?”

Bu kaygılar anlaşılırdır. Ancak erken yaşta suçlayıcı ya da sert tepkiler, çocuğun gerçeği öğrenmesini değil, gerçeği saklamayı öğrenmesine neden olabilir.

Bu yaşta verilen mesaj genellikle şuna dönüşür:

3–5 Yaşta Yalan Söylemenin Yaygın Nedenleri

Bu dönemde gerçeğe uymayan anlatıların altında çoğunlukla şu ihtiyaçlar yatar:

Duygusal İfade

Çocuk yaşadığı bir duyguyu doğrudan anlatmakta zorlandığında, hikâye yolunu seçer. Korku, kıskançlık, heyecan ya da utanç; dolaylı anlatılarla dışa vurulabilir.

Tepkiyi Ölçme

Çocuk anlattığı şeye ebeveynin nasıl tepki vereceğini merak eder. Bu, ilişkiyi test etme biçimidir.

Oyunla İç İçe Anlatım

Bu yaşta oyun ve gerçek iç içedir. Çocuk için anlatmak da oyunun bir parçasıdır.

Bu Durumda Ne Yapmamak Gerekir?

3–5 yaşta en çok zarar veren tepkiler şunlardır:

• “Yalan söylemek çok kötü!” gibi sert etiketlemeler

• “Bir daha böyle şeyler söylersen sana inanmayacağım” cümleleri

• Uzun uzun sorgulamak ve gerçeği itiraf ettirmeye çalışmak

Bu tutumlar çocuğa dürüstlüğü öğretmez. Aksine, anlatmamayı öğretir.

Peki Ebeveyn Nasıl Yaklaşmalı?

Bu yaşta temel hedef, çocuğa dürüstlüğü öğretmekten önce güvenli anlatım alanı sunmaktır.

Ebeveyn şunlar Ebeveyn şunları yapabilir:

• Anlatıyı tamamen reddetmeden dinlemek

• “Bu bir hikâye mi, yoksa gerçekten oldu mu?” gibi ayırt etmeye yardımcı sorular sormak

• Hayal ile gerçeği oyun içinde ayırmak

Örneğin:

Bu yaklaşım çocuğu utandırmaz, düşünmeye davet eder.

Dürüstlüğün Tohumları Bu Yaşta Nasıl Atılır?

Dürüstlük, çocuk için bir kuraldan çok ilişki deneyimi ile öğrenilir.

3–5 yaşta çocuk şunu deneyimlediğinde dürüstlük gelişir:

• Anlattıklarının dinlendiğini

• Yanlış anlattığında sevgiyi kaybetmediğini

• Doğruyu söylemenin güvenli olduğunu

Bu ortamda büyüyen çocuk, ilerleyen yaşlarda gerçeği saklama ihtiyacı hissetmez.

3–5 yaş için ilişki ve model olma temelli sınır yaklaşımı

3–5 yaşta yalan olarak görünen davranışlara sınır koymak, kurallar koymaktan çok ilişkiyi düzenlemek anlamına gelir. Bu yaş grubunda çocuk, doğruyu söylemenin ne demek olduğunu ebeveynin tepkilerinden öğrenir. Bu nedenle sınır, “bunu yapma”dan önce “ben buradayım” mesajını içermelidir. Ebeveyn, anlatıyı tamamen reddetmeden gerçeği nazikçe ayırt edebilir ve kendi davranışıyla model olur. “Ben gerçeği söylemeyi önemsiyorum” demek yerine, bunu yaşantı hâline getirmek çok daha etkilidir. Çocuk, yanlış anlattığında bile ilişki bozulmadığını gördüğünde, gerçeği saklama ihtiyacı duymaz. Bu yaşta sınır, çocuğun anlatma cesaretini koruyarak şekillenir.

Bu yazı, “Çocuğum Yalan Söylemeye Başladı, Neden Yalan Söylüyor?” başlıklı ana ebeveyn rehberinin 3–5 yaş bölümünü derinleştirir. Yalan davranışının duygusal ve gelişimsel temellerini daha geniş çerçevede ele alan ana yazı ile birlikte okunduğunda, ebeveyn için bütüncül bir bakış açısı sunar.

3–5 yaşta gerçeğe uymayan anlatılar çoğu zaman bir problem değil, bir anlatma denemesidir. Çocuk dünyayı kelimelerle kurmaya çalışır. Bu süreçte ebeveynin sakinliği ve yargısızlığı, çocuğun ilerleyen yıllardaki dürüstlük kapasitesinin temelini oluşturur.