9–12 yaş aralığı, çocuğun yalnızca ailesiyle değil, akranlarıyla da kimlik kurmaya başladığı bir dönemdir. Çocuk artık nasıl göründüğünün, başkaları tarafından nasıl algılandığının farkındadır. Bu farkındalık arttıkça anlatılar da karmaşıklaşır.

Bu yaşta söylenen yalanlar çoğu zaman:

• Kendini daha güçlü ya da başarılı gösterme

• Arkadaş grubuna ait olma

• Eleştirilmekten ya da küçük düşmekten kaçınma

ihtiyacından beslenir.

Çocuk için temel soru şudur:

Orta çocukluk döneminde çocuklar arkadaş ilişkilerini çok ciddiye alır. Grup içinde kabul görmek, dışlanmamak ve değerli hissetmek temel motivasyon hâline gelir.

Bu noktada bazı çocuklar:

• Yaşadıklarını olduğundan farklı anlatabilir

• Başarılarını abartabilir

• Yapmadığı şeyleri yapmış gibi söyleyebilir

Bu anlatılar çoğu zaman bilinçli bir kandırmadan çok, kendini koruma ve kabul ettirme çabasıdır.

Özgüven ile Yalan Arasındaki Bağ

Kendine güveni yeterince gelişmemiş çocuklar, eksik hissettikleri alanları anlatılarla telafi etmeye çalışabilir. Bu, çocuğun “olmak istediği hâl” ile “olduğunu düşündüğü hâl” arasındaki farktan doğar.

Bu yaşta yalan söyleme davranışı çoğu zaman şu duygularla ilişkilidir:

• Yetersizlik

• Kıyaslanma

• Başarısız olma korkusu

Bu nedenle yalnızca davranışa odaklanmak, sorunun kökenini gözden kaçırır.

Ebeveyn Tepkisi Neden Bu Kadar Belirleyici?

9–12 yaşta çocuk, ebeveynin tepkisini yalnızca o an için değil, gelecek anlatılar için de referans alır. Sert, küçümseyici ya da alaycı tepkiler çocukta şu düşünceyi güçlendirir:

Bu noktadan sonra çocuk, doğruyu söylemek yerine anlatıyı şekillendirmeyi öğrenir.

Bu Yaşta Yalan Karşısında Ne Yapmamalı?

Ebeveynin iyi niyetle yaptığı bazı tepkiler bu yaşta ilişkiyi zedeleyebilir:

• Alay etmek ya da abartıyı yüzüne vurmak

• Başkalarının yanında düzeltmek

• “Bunu sen mi yaptın gerçekten?” gibi imalı sorular

Bu tutumlar çocuğun utanç duygusunu artırır ve paylaşımı azaltır.

Güveni Korumak İçin Nasıl Yaklaşmalı?

9–12 yaşta amaç, çocuğun gerçeği söylemesinden çok gerçekle ilişkisini korumaktır.

Ebeveyn:

• Anlatının arkasındaki ihtiyacı fark etmeye çalışabilir

• Başarıdan çok çabayı görünür kılabilir

• Kıyas dilinden bilinçli olarak uzak durabilir

Örneğin:

Bu yaklaşım, çocuğun savunmasını düşürür.

Dürüstlük ve Kimlik Gelişimi

Bu yaş dönemi, çocuğun kimliğini inşa etmeye başladığı bir evredir. Dürüstlük, bu kimliğin bir parçası olarak ancak kabul gördüğü bir ilişkide gelişir. Çocuk, olduğu hâliyle değerli olduğunu hissettiğinde anlatıları sadeleşir.

Yalana Sınır Koymak: Kontrol Etmeden Net Olmak

9–12 yaşta yalan karşısında sınır koymak, çocuğu denetlemek ya da köşeye sıkıştırmak anlamına gelmez. Bu yaş grubunda etkili olan sınır, davranışın kabul edilmediğini net biçimde ifade ederken çocuğun değerini koruyabilmektir. Ebeveyn için denge noktası şudur: Yalanı normalleştirmemek ama ilişkiyi de tehdit etmemek. Bu nedenle mesaj net, ton sakin olmalıdır. “Bunu böyle anlatmanı kabul edemem” demek, “Böyle biri oldun” demekten çok farklıdır. Sınır, sonuçla birlikte verildiğinde işlev kazanır; örneğin güveni etkileyen bir durumda ayrıcalığın geçici olarak durdurulması gibi. Ancak bu sınırın mutlaka şu mesajla tamamlanması gerekir: “Doğruyu söylediğinde bunu birlikte onarabiliriz.” Çocuk, hem davranışının bir karşılığı olduğunu hem de doğruyu söylemenin hâlâ güvenli bir alan sunduğunu hissettiğinde, dürüstlük gerçek bir beceriye dönüşür.

Bu yazı, “Çocuğum Yalan Söylemeye Başladı, Neden Yalan Söylüyor?” başlıklı yazının 9–12 yaş bölümünü derinleştirir. Yalan davranışının sosyal ve duygusal kökenlerini ele alan ana yazı ile birlikte okunduğunda, ebeveyn için bütüncül bir yol haritası sunar.

9–12 yaşta yalan söyleme, çoğu zaman çocuğun kendini kabul ettirme çabasının bir yansımasıdır. Ebeveynin yargısızlığı ve ilişkiyi koruyan dili, çocuğun hem dürüstlüğünü hem de özgüvenini güçlendirir.