Çocuğunuz Hata Yapmaktan Korkuyorsa: Mükemmeliyetçilikle Baş Etmesine Yardımcı Olacak 7 Yaklaşım

Çocuğunuz bir resmi istediği gibi çizmediğinde kâğıdı buruşturuyor mu? Bir soruyu yanlış yanıtladığında etkinliği bırakıyor ya da yeni bir işe başlamadan önce başarısız olacağından emin olduğunu söylüyor mu? Bazı çocuklar için küçük bir yanlış, yalnızca düzeltilmesi gereken bir ayrıntı değildir. Yanlış yapmak; yetersiz hissetmek, eleştirilmek veya başkalarının gözünde değer kaybetmek gibi anlamlar taşıyabilir.Bu nedenle çocuğunuzun zorlandığı anlarda yalnızca yaptığı işe değil, o sırada yaşadığı deneyime de bakmak önemlidir. Bir etkinliği yarıda bırakmasının ardında beceri eksikliğinden çok, ortaya çıkacak sonucun beklentisini karşılamamasına ilişkin yoğun bir endişe bulunabilir.

Çocuğunuzun her zaman başarılı hissetmesini sağlamak mümkün değildir. Ancak zorlandığında kendisini nasıl değerlendireceğini, hayal kırıklığıyla nasıl başa çıkacağını ve yeni bir denemeye nasıl yaklaşacağını öğrenmesine eşlik edebilirsiniz.

1. Önce davranışın arkasındaki duyguyu anlamaya çalışın.

Çocuğunuz yaptığı bir çalışmayı beğenmediği için öfkelendiğinde, ilk tepkiniz onu yeniden denemeye ikna etmek olabilir. Oysa yoğun duygular yaşadığı sırada çözüm üretmesini beklemek, kendisini daha fazla baskı altında hissetmesine yol açabilir.

Böyle bir anda, “Bu kadar üzülmene gerek yok.” demek yerine yaşadığı güçlüğü anlamaya çalışabilirsiniz. “Aklındaki gibi olmayınca çok canın sıkıldı.” veya “Yanlış yapmaktan endişelendiğini fark ediyorum.” gibi ifadeler, çocuğunuzun yaşadığını anlatabilmesine alan açar.

Duygusunun anlaşılması, istediği sonucu elde edemediği için üzülmesinin önemsiz olduğu anlamına gelmez. Aksine, hayal kırıklığı yaşarken de destek görebileceğini deneyimlemesine yardımcı olur. Çocuğunuz sakinleştiğinde, bir sonraki adımı birlikte düşünmeniz daha kolay olabilir.

2. Sonuçtan önce kullandığı stratejileri konuşun.

Bir çocuğa yalnızca ortaya çıkardığı ürün üzerinden geri bildirim verildiğinde, zamanla yaptığı işin niteliğini kendi yeterliliğinin ölçüsü olarak görmeye başlayabilir. Bu yüzden değerlendirmeyi yalnızca sonuca dayandırmak yerine, sonuca ulaşırken neler yaptığını da görünür kılın.

Örneğin, çocuğunuz zor bir yapbozu tamamladığında yalnızca “Çok güzel yaptın.” demek yerine, “Parçalar birbirine uymadığında renklerine göre ayırmayı denedin.” diyebilirsiniz. Böylece hangi becerisinin işine yaradığını fark etmesine yardımcı olursunuz. Benzer biçimde, istediği sonucu elde edemediğinde de sürece ilişkin sorular sorabilirsiniz: “Sence hangi yöntem işine yaradı?”, “Bir dahaki sefere neyi farklı denemek istersin?” Bu sorular, çocuğunuzun dikkatini yalnızca başarılı olup olmadığına değil, deneyiminden neler çıkarabileceğine yöneltir.

3. Kendi zorlandığınız anları da konuşmaya açın.

Çocuklar, hata yapma ve güçlüklerle baş etme biçimlerini yalnızca kendilerine söylenenlerden öğrenmez. Yetişkinlerin beklenmedik bir durum karşısında nasıl davrandıklarını da gözlemlerler.

Günlük yaşamda bir şeyi unuttuğunuzda, bir işi ilk denemede tamamlayamadığınızda veya yanlış bir karar verdiğinizi fark ettiğinizde bunu saklamak zorunda değilsiniz. Durumu yaşına uygun bir dille anlatabilir ve ardından nasıl ilerleyeceğinizi paylaşabilirsiniz.

Örneğin, “Toplantının saatini yanlış hatırlamışım. Şimdi takvimimi kontrol edip yeniden plan yapacağım.” diyebilirsiniz. Buradaki önemli nokta, hatayı dramatikleştirmeden sorumluluk almak ve düzeltmek için bir yol bulunabileceğini göstermektir. Bu yaklaşım, çocuğunuzun hataları kişiliği hakkında kesin bir yargı olarak değerlendirmesi yerine, üzerinde düşünülebilen ve gerektiğinde telafi edilebilen durumlar olarak ele almasını destekler.

4. Her güçlüğü onun yerine çözmek yerine seçim yapmasına fırsat verin.

Çocuğunuz bir işe başlamakta zorlandığında işi hızla kolaylaştırmak veya onun yerine tamamlamak kısa vadede rahatlatıcı görünebilir. Ancak sürekli dışarıdan yönlendirilmek, kendi çözüm yollarını geliştirmesi için gereken fırsatları azaltabilir. Bunun yerine, seçeneklerini daraltarak kendi kararını vermesine yardımcı olabilirsiniz. Örneğin, ödevine nereden başlayacağını bilemediğinde “İlk iki sorudan hangisini çözmek istersin?” diye sorabilirsiniz. Resmini beğenmediğinde hemen yeni bir kâğıt vermek yerine, “Bu çalışmada değiştirmek istediğin bir bölüm var mı, yoksa biraz ara mı vermek istersin?” diyebilirsiniz.

Burada amaç çocuğunuzu kendi başına bırakmak değildir. Gerektiğinde destek sunarken yapabileceği bölümlerde karar verme sorumluluğunu ona bırakmaktır. Zamanla kendi tercihlerini oluşturması ve seçiminin sonuçlarını değerlendirmesi kolaylaşabilir.

5. Gözünde büyüyen işleri daha yönetilebilir hale getirin.

Çocuğunuz bir görevin tamamını düşündüğünde nereden başlayacağını bilemeyebilir. Özellikle sonucu çok önemseyen çocuklar, ilk adımda bile bütün işi doğru yapmaları gerektiğini düşünebilir. Böyle durumlarda hedefi küçük bölümlere ayırmak yardımcı olabilir. Bir yazı yazması gerekiyorsa önce konuyu seçebilir, ardından birkaç fikir belirleyebilir ve daha sonra ilk cümlesini oluşturabilir. Yeni bir spor hareketini öğreniyorsa hareketin tamamını başarmaya çalışmak yerine önce bir bölümünü çalışabilir. Küçük adımlar, çocuğunuzun karşısındaki görevi daha anlaşılır hale getirir ve ilerlemesini fark etmesini sağlar. Bir aşamada zorlanırsa bu, bütün görevin başarısız olduğu anlamına gelmez; yalnızca üzerinde yeniden düşünülmesi gereken bir bölüm bulunduğunu gösterir.

6. Hayal kırıklığı yaşadığında hemen çözüm sunmak için acele etmeyin.

Çocuğunuz istediği sonucu elde edemediğinde üzülebilir, öfkelenebilir veya bir daha denemek istemediğini söyleyebilir. Bu duyguları ortadan kaldırmak için hemen yeni bir çözüm önermek, bazen onun yaşadığı güçlüğü anlatmasına fırsat vermeden konuyu kapatabilir.

Öncelikle neye ihtiyaç duyduğunu anlamaya çalışın. Bir süre dinlenmek, duygusunu anlatmak veya yanında birinin bulunmasını istemek farklı ihtiyaçlardır. “Şimdi biraz ara vermek mi istersin, yoksa birlikte ne yapabileceğimize bakalım mı?” sorusu ona seçenek sunabilir.

Çocuğunuzun her hayal kırıklığını tek başına aşmasını beklemeniz gerekmez. Sizin desteğinizle zor duygularını yaşayabilmesi, zaman içinde bu duygularla baş etmek için kendi yollarını geliştirmesine yardımcı olabilir. Önemli olan, yaşadığı güçlüğün hemen ortadan kalkması değil, o güçlüğün içinde destek ve seçenek bulabilmesidir.

7. Kendisi hakkında kesin ve katı sonuçlara varmasını sorgulamasına yardımcı olun.

Bazı çocuklar bir kez yanlış yaptığında “Ben bunu yapamıyorum.”, bir yarışmada kaybettiğinde “Ben hiçbir zaman kazanamayacağım.” gibi genelleyici düşüncelere yönelebilir. Tek bir deneyimden hareketle gelecekte ne olacağına karar vermek, yeni girişimlerden kaçınmasına neden olabilir. Böyle bir durumda çocuğunuzla tartışmak veya düşüncesinin yanlış olduğunu kanıtlamaya çalışmak yerine, farklı olasılıkları birlikte araştırabilirsiniz. “Şu anda zorlanıyor olman, bunu hiçbir zaman öğrenemeyeceğin anlamına gelir mi?” ya da “Biraz daha pratik yaparsan nelerin değişebileceğini düşünüyorsun?” diye sorabilirsiniz. Amaç, çocuğunuzun mutlaka olumlu düşünmesini sağlamak değildir. Durumu tek bir açıklamaya indirgemeden değerlendirebilmesini desteklemektir. Bir şeyin henüz öğrenilmemiş olmasıyla asla öğrenilemeyeceğini düşünmek arasındaki farkı keşfetmesi, yeni deneyimlere daha esnek yaklaşmasına yardımcı olabilir.

Çocuğunuzun hata yapma korkusu ne zaman daha yakından ele alınmalı?

Yanlış yapmaktan hoşlanmamak tek başına bir sorun olduğu anlamına gelmez. Bazı çocuklar yeni bir beceri öğrenirken veya kendileri için önemli bir görevle karşılaştıklarında daha fazla zorlanabilir. Burada dikkat edilmesi gereken, bu kaygının çocuğunuzun günlük yaşamını ne ölçüde etkilediğidir. Çocuğunuz yanlış yapma ihtimali nedeniyle etkinliklere katılmaktan kaçınıyor, okul çalışmalarını tamamlayamıyor, yaptığı işleri tekrar tekrar kontrol ediyor veya küçük aksilikler karşısında yoğun ve uzun süren tepkiler veriyorsa bu örüntüyü bir ruh sağlığ uzmanı ile daha yakından değerlendirmek yararlı olabilir. Benzer biçimde, kendisi hakkında sürekli aşağılayıcı ifadeler kullanması ya da hata yaptığında belirgin bir kaygı yaşaması da dikkate alınmalıdır. Bu davranışların tek bir nedeni olmayabilir. Çocuğun mizacı, içinde bulunduğu ortam, yetişkinlerin beklentileri ve yaşadığı deneyimler birlikte etkili olabilir. Zorlanma süreklilik kazanıyor veya günlük işlevlerini etkiliyorsa bir çocuk ruh sağlığı uzmanından destek alabilirsiniz.

Çocuğunuzun hatalarla kurduğu ilişki zaman içinde gelişebilir.

Çocuğunuzun hata karşısında verdiği tepkiyi bir anda değiştirmesi beklenmemelidir. Yeni bir yöntemi öğrenmesi, denemeye yeniden yaklaşması ve sonuç istediği gibi olmadığında toparlanabilmesi zaman alabilir. Ebeveyn olarak her güçlüğü önceden engellemeniz ya da her durumda doğru cümleyi bulmanız gerekmez. Çocuğunuzun yaşadığı deneyimi anlamaya çalışmanız, kendi çözümünü geliştirmesine fırsat vermeniz ve ihtiyaç duyduğunda yanında olmanız önemlidir. Böylece çocuğunuz, zorlandığı bir durumda yalnızca sonuca odaklanmak yerine seçeneklerini değerlendirmeyi, gerektiğinde yardım istemeyi ve yeni bir yol denemeyi öğrenebilir. Bu beceriler, yalnızca okul çalışmalarında değil, yaşamın farklı alanlarında karşılaşacağı güçlüklerle baş etmesinde de işine yarayabilir.