Çocuğumun Canı Sıkılıyor: Ebeveynler İçin Kapsamlı ve Bilim Temelli Baş Ucu Rehberi

“Canım Sıkılıyor” Bir Sorun mu, Bir Mesaj mı?

"Anneee, canım sıkılıyor." Bu cümle pek çok ebeveyn için ya sabrın sınandığı bir an ya da hızlıca çözülmesi gereken bir problem gibi algılanır. Oysa çocukların can sıkıntısı çoğu zaman bir davranış sorunu değil, bir ihtiyaç sinyalidir. Bu rehberde, “çocuğumun canı sıkılıyor” temasını yalnızca ne yapalım düzeyinde değil; neden oluyor, ne anlatıyor, nasıl fırsata dönüştürülebilir sorularıyla ele alacağız.

Can Sıkıntısı Aslında Ne Anlatır, Çocuk Gelişiminde Can Sıkıntısının Yeri

Can sıkıntısı; çocuğun içinde bulunduğu anda içsel ya da dışsal uyarıcının yetersiz gelmesi durumudur. Bu, yetişkin dünyasında genellikle kaçınılması gereken bir durum gibi görülürken, çocuk gelişimi açısından bakıldığında önemli bir eşiktir. Araştırmalar, yapılandırılmamış zamanın ve hafif düzeyde sıkılmanın;

• Yaratıcılığı

• Öz düzenleme becerilerini

• İçsel motivasyonu

• Problem çözme kapasitesini

artırabildiğini göstermektedir. Gelişim psikolojisi alanında yapılan çalışmalar, çocukların serbest ve yönlendirilmemiş zamanlarda kendi düşüncelerini organize etmeyi ve içsel dürtülerini düzenlemeyi daha fazla deneyimlediğini ortaya koymaktadır. Bu da çocuğun dış motivasyon olmadan harekete geçebilme becerisinin temelini oluşturur.

Sıkılmak ihmal edilmek anlamına gelmez. Çocuğun zaman zaman sıkılması ihmal edildiği anlamına gelmez. Aksine, her an meşgul edilen, sürekli etkinlikten etkinliğe koşan çocuklar kendi iç kaynaklarını kullanmayı öğrenemez.

Can Sıkıntısı Karşısında Ebeveynler Neden Zorlanıyor?

Hemen çözme isteği nereden geliyor?

"Hadi tablet verelim", "Bir oyun açayım", "Gel birlikte bir şey yapalım"… İyi niyetli ama sık kullanılırsa uzun vadede çocuğun sıkıntı toleransını düşürebilir .

Can sıkıntısını problem davranışla karıştırmak

Bazı ebeveynler can sıkıntısını;

• Yaramazlık çıkaracak

• Huysuzlaşacak

• Problem davranış gösterecek

şeklinde yorumlayarak hemen müdahale eder. Oysa bu duyguyla baş etmeyi öğrenmek de bir beceridir.

Her Yaşta Aynı Cümle, Ama Farklı Bir İhtiyaç

2–4 yaşta can sıkıntısı neyin işareti?

Bu yaş grubunda can sıkıntısı çoğu zaman;

• Fiziksel hareket ihtiyacı

• Duyusal keşif isteği

• Yakın temas ihtiyacı

ile ilgilidir.

Ebeveyne ipucu: Çözüm her zaman etkinlik değildir; bazen sadece eşlik etmektir.

5–7 yaşta oyun başlatma zorluğu

Bu dönemde çocuklar kendi oyunlarını kurmak ister ancak başlatmakta zorlanabilir.

"Canım sıkılıyor" = "Biri bana nereden başlayacağımı göstersin"

8–10 yaşta özgüven ve karşılaştırma

Bu yaşta çocuklar daha fazla karşılaştırma yapar:

• Arkadaşlar ne yapıyor?

• Benim yapacak bir şeyim var mı?

Can sıkıntısı bazen özgüven ile bağlantılıdır.

Ergenlerde can sıkıntısı sıklıkla;

• Anlamsızlık hissi

• Yetersizlik duygusu

• Ait olamama ile iç içedir ve hafife alınmamalıdır. Ergenlik dönemine odaklanan psikososyal araştırmalar, bu yaş grubunda yaşanan yoğun can sıkıntısının depresif duygu durum ve riskli davranışlarla ilişkili olabileceğini göstermektedir. Bu nedenle bu dönemde can sıkıntısı, geçici bir şikâyet değil, dikkatle dinlenmesi gereken bir sinyal olarak ele alınmalıdır.

Can Sıkıntısını Dönüştüren Ebeveyn Yaklaşımı

Önce duyguyu görmek ve adını koymak

"Canının sıkıldığını fark ediyorum." Bu cümle çocuğa şunu söyler: Görülüyorum.

Çocuğu düşünmeye davet eden sorular

• "Sence şu an neye ihtiyacın olabilir?"

• "Biraz sıkılmak sana ne düşündürüyor?"

Ebeveynin hemen çözmemesi, çocuğa kendi çözümünü bulması için alan açar.

Ev Ortamı Can Sıkıntısına Alan Açıyor mu?

Sadelik bazen en büyük destek olabilir, aşırı oyuncak, yaratıcılığı artırmaz; aksine seçim yorgunluğu yaratır.

Oyuncak olmayan ama oyunu başlatan şeyler için öneriler:

• Karton kutular

• Kumaş parçaları

• Mandallar

• Doğal malzemeler

Ekranı tamamen yasaklamak yerine can sıkıntısının ilk çözümü olmaktan çıkarmak. Nörobilim temelli çalışmalar, hızlı ve yoğun uyaranlara sık maruz kalan çocukların, düşük uyarımlı ortamlarda odaklanmakta ve üretken kalmakta daha fazla zorlanabildiğini göstermektedir.

“Canım Sıkılıyor” Dendiğinde Ebeveyn Ne Yapabilir?

Biraz beklemek neden işe yarar?

• Çocuk "canım sıkılıyor" dediğinde hemen çözüm sunmadan önce 10 dakika bekleyin.

• Fikir vermekle yönlendirmek arasındaki çizgi

• İçinde fikirler olabilir ancak çocuk kendi isteğiyle başvurmalı.

• Bazen hiçbir şey yapmamak da bir destektir

• Bazen ebeveynin de hiçbir şey yapmaması, çocuğa güçlü bir model olur.

Ne Zaman Destek Almak Gerekir?

Aşağıdaki durumlarda can sıkıntısı başka bir ihtiyacın habercisi olabilir:

• Sürekli ve yoğun

• Öfke patlamaları eşlik ediyorsa

• Sosyal geri çekilme varsa

Bu durumda bir uzmandan destek almak önemlidir.

Ebeveynlerin En Çok Sorduğu Sorular

“Sıkılmak çocuğumu tembelleştirir mi?”Hayır. Aksine, doğru yönetildiğinde üretkenliği destekler.

“Hiç mi müdahale etmeyeceğim?”Ebeveynlik ilgisizlik değildir; zamanlama sanatıdır.

Bugünün Can Sıkıntısı Yarın Ne İnşa Eder?

• Kendi kendini oyalayabilme

• İçsel motivasyon

• Dayanıklılık (resilience)

• Yaratıcı düşünme

Can Sıkıntısını Yönetmek Değil, Anlamlandırmak

"Çocuğumun canı sıkılıyor" cümlesini bir problem bildirimi değil, bir iletişim daveti olarak gördüğümüzde; hem çocuk hem ebeveyn için daha sakin, daha derin ve daha öğretici bir yol açılır.

Bu rehber, mükemmel ebeveynlik için değil; yeterince iyi ebeveynlik için yazıldı.

Eğer çocuğunuz 2–4 yaş aralığındaysa, 5-7 yaş aralığında , 8-10 yaş aralığında ise evde ve ekransız can sıkıntısını nasıl fırsata çevirebileceğinizi anlattığım şu yazıya da göz atabilirsiniz.